‘Wärter in einem Leuchtturm, der nicht mehr in Betrieb ist’: over de Berlijnse dagboeken van Max Frisch.

 Door Wim Michiel

 

berlinIn 2011 werden – twintig jaar na zijn dood - de Berlijnse dagboeken van Max Frisch (1911-1991) openbaar gemaakt. Om enkele collega-auteurs en zijn toenmalige echtgenote niet te kwetsen, moesten ze voor Frisch voor een tijdje ‘in de diepvries’. Voorjaar 2014 verscheen bij Suhrkamp een selectie uit deze dagboeken onder de titel Aus dem Berliner Journal, uitgegeven door Thomas Strässle, de ‘Präsident der Max Frisch-Stiftung’. U leest het goed: het hele dagboek krijgen we niet te lezen, wel een selectie; want, aldus Strässler, sommige stukken zijn ‘aus persönlichkeitsrechtlichen Gründen’ niet voor publicatie geschikt. Van de vijf schriftjes die Frisch tijdens zijn Berlijnse jaren bijhield, heeft Strässler enkel een keuze uit de eerste twee gemaakt; uit de overige delen is niets opgenomen. Bovendien zouden ze niet ‘durchgearbeitet’ en ‘von allgemeinem literarischen Interesse’ gespeend zijn. Een nijvere recensent van Der Spiegel heeft Frisch’ toenmalige partner Marianne Oellers gecontacteerd. Ook zij heeft enkel de door Suhrkamp gepubliceerde fragmenten gelezen, die ze enige tijd voordien in de vitrinekasten van het Max Frisch-archief in Zürich onder toezicht mocht inkijken.

Hoe dan ook, de 160 bladzijden die we wél te lezen krijgen zijn zeker de moeite waard. Max Frisch was als dagboekschrijver niet aan zijn proefstuk toe. Zijn eerste twee dagboeken, die respectievelijk de jaren 1946-1949 en 1966-1971 omvatten, behoren zonder meer tot de beste literaire dagboeken van de 20ste eeuw. Reisindrukken, zorgvuldig geredigeerde theaterscènes, schetsmatige verhalen, losse, in de eerste of de derde persoon geformuleerde bedenkingen tot en met een complete vragenlijst over uiteenlopende thema’s als vrouwen, geld, liefde en Heimat (de beroemde Fragebogen van Max Frisch) volgen elkaar in hoog tempo op. Belangrijk daarbij is dat zijn dagboeken geschreven zijn met de intentie om achteraf te worden gepubliceerd. In Aus dem Berliner Journal schrijft hij: ‘ Sinds ik de notities in een ringschrift steek, merk ik reeds mijn schaamte; een teken, dat ik bij het schrijven al aan mijn lezerspubliek denk (…)’

niertjes eten

frisch en grass

Max Frisch en Günter Grass

‘Friedenau, viele Rentner’ - ‘Friedenau, vele gepensioneerden’, noteert Frisch op 13 februari 1973. Een week eerder hadden Frisch en zijn bijna dertig jaar jongere vrouw Marianne een appartement gekocht in de Sarrazin Strasse. In dezelfde buurt wonen zijn vrienden Uwe Johnson en Günter Grass; voor de dan 62-jarige Frisch een belangrijke reden om zijn geboortestad Zürich tijdelijk te verruilen voor Berlijn. Bij Günter en Anna Grass gaat hij op 6 februari niertjes eten, van Uwe Johnson krijgt hij een kleine week later een ingekaderde schets die schrijver-architect Frisch bij de aankoop van zijn woning voor Johnson gemaakt heeft. Anna Grass helpt met de inrichting van het appartement en de huisraad. Los van de nabijheid van zijn vrienden associeert Frisch Berlijn met vele dierbare herinneringen: aan reizen, ontmoetingen, theatervoorstellingen, aan relaties en gestrande huwelijken. En aan Bertolt Brecht, de leermeester van Frisch. Zijn Berlijnse dagboeken heten overigens niet toevallig Berliner Journal, naar analogie met Brechts beroemde Arbeitsjournal.

focus op de DDR

Opvallend aan zijn ‘Journal’ is dat we amper iets lezen over West-Berlijn. De focus van Frisch ligt in de eerste plaats ‘drüben’ – in het communistische Oosten. Met grote nieuwsgierigheid volgt hij als een ‘vuurtorenwachter’ alles wat hij aan gene zijde van de Muur hoort en ziet. Hij luistert naar de DDR-radio en bekwaamt zich in de nobele kunst van het analyseren van DFF-programma’s (‘Deutscher Fernsehfunk’ – de Oost-Duitse staatstelevisie). Met beide handen grijpt hij gretig elke kans om naar het Oosten te reizen. Naar de Leipziger Buchmesse bijvoorbeeld, of op bezoek bij zijn Oost-Duitse uitgeverij Volk und Welt, die zijn dagboeken uit de jaren veertig wil uitgeven – weliswaar met een ‘kritisch’ nawoord. Voor een lezing van het ‘Schriftstellerverband’ heeft hij zichzelf uitgenodigd en de prachtige beschrijvingen van zijn ontmoetingen met DDR-auteurs als Günter Kunert, Christa Wolf, Ulrich Plenzdorf, Jurek Becker en vooral Wolf Biermann zijn bij momenten bescheiden meesterwerkjes. Biermann – de communistische dichter en ‘Liedermacher’ die door het systeem in 1976 ‘ausgebürgert’ werd – heeft Frisch uitgenodigd in zijn appartement in de Chausseenstrasse en Frisch komt woorden tekort om de gesprekken te registreren tussen Biermann en zijn kameraden. Zijn contacten met de Oost-Berlijnse literatuurscène in het algemeen en die met Biermann in het bijzonder (‘Bei Biermann weiss man es: ein Kommunist’) vormen niet alleen een profetisch psychogram van een tot op de draad versleten land waar ‘een tactische houding in de dagelijkse omgang tot een tweede natuur is geworden’, het illustreert vreemd genoeg ook het failliet van de sociaal-geëngageerde Westerse auteur. En die woont – letterlijk – net om de hoek. Günter Grass, ‘met zijn hang naar publiciteit’ en zijn drang om ‘goedkeuring te veronderstellen wanneer hij begint te spreken’, is samen met Alfred Andersch (de auteur van o.a. Sansibar oder der letzte Grund die als buurman van Frisch een tijdje in hetzelfde dorp in de Ticino woonde) de auteur die de slechtste beurt maakt en waarvoor Frisch misschien wel zijn Berlijns journaal tot twintig jaar na zijn dood uit de openbaarheid hield. Over Grass zegt hij nog: ‘Ik ontmoet amper iemand die met sympathie over hem spreekt, het vriendelijkste is medelijden.’

Hoogtepunt in Frisch’ preoccupatie met het ‘real existierende’ socialisme, is een vijf pagina’s tellende schets van Zürich als een gedeelde stad; een – aldus Thomas Strässle in zijn nawoord – ‘opwindend experiment om de politieke topografie van zijn nieuwe keuzeheimat naar zijn geboortestad te transponeren.’ Zeer gedetailleerd en waarheidsgetrouw beschrijft hij de belangrijkste stad van Zwitserland. Met één groot onderscheid: de Muur die dwars door de stad loopt en op die manier zijn anders zo gezapige geboortestad omtovert tot geopolitieke brandhaard.

frisch en johnson

Max Frisch met Marianne Frisch en Uwe Johnson in Berlijn.

Je mag bij dit alles overigens niet vergeten dat Frisch’ kijk op de DDR niet door een of andere (extreem)linkse romantiek bezoedeld werd, zoals je die in de jaren zeventig bij Duitse intellectuelen wel vaker aantrof. Ondanks de sympathie die hij voor vele van zijn Oost-Duitse collega’s voelt, blijft zijn houding tegenover de DDR zeer kritisch. Frisch is bovendien een Zwitser en dat heeft als voordeel dat hij als buitenstaander de Duitse problematiek op een meer onbevangen manier kan beschrijven.

surrogaat

Meer dan in zijn vroegere dagboeken, laat Frisch zich in zijn Berliner Journal van zijn persoonlijkste kant zien. Aus dem Berliner Journal is naast een analyse van een gedeelde stad ook het relaas van een auteur met een writer’s block. Een auteur bovendien die flirt met zelfmoordgedachten, die zwaar aan de drank is, die tot zijn eigen afschuw moet constateren dat hij elke dag ouder en vadsiger wordt en naar eigen zeggen nog drie, hooguit vier bruikbare jaren heeft. Vooral zijn stevig alcoholprobleem is een weerkerend motief in dit dagboek. Het beeld dat Frisch’ geestelijke toestand het best samenvat is volgende notitie: ‘De wachter in een vuurtoren, die niet meer in bedrijf is; hij noteert de voorbijvarende schepen, aangezien hij niet weet wat hij anders moet doen.’ Op die manier wordt dit journaal voor Frisch ook een surrogaat voor zijn gebrek aan scheppend vermogen. Hij houdt een dagboek bij omdat voor het overige toch niets lukt. Ondertussen vormt het door de Koude Oorlog verscheurde, ietwat troosteloze Berlijn van de jaren zeventig de perfecte achtergrond bij deze existentiële crisis.

montauk

Max Frisch is in de Duitstalige literatuur vooral bekend als auteur van zijn eerder genoemde dagboeken, van romans als Stiller (1954), Homo Faber (1957) en Mein Name sei Gantenbein (1964), en van zijn door Brecht geïnspireerde toneelstukken Biedermann und die Brandstifter (1958) en Andorra (1961). Minder bekend is zijn prozawerk uit de tweede helft van de jaren zeventig. Interessant is dat zijn Berlijnse dagboeken een nieuw licht werpen op Montauk (1975), Der Mensch erscheint im Holozän (1979) en Blaubart (1982). Een samenvatting van dit laatste werk tref je al aan in een dagboekaantekening/prozaschets uit maart 1973: een man wordt beschuldigd van de moord op zijn vrouw en hij wordt daarbij geconfronteerd met bekentenissen uit zijn onmiddellijke omgeving, die hem in juridische zin weliswaar vrijpleiten, maar die hem in zijn zelfwaarneming zo zeer belasten dat hij niet langer wil leven. Der Mensch erscheint im Holozän, over een oude man die in een Zwitsers bergdorp door een onweer van de buitenwereld wordt afgescheiden en als ultiem verzet tegen de dood de muren van zijn huis behangt met flarden uit encyclopedieën, geschiedenisboeken en de Bijbel, wordt onder de naam Regen herhaaldelijk vernoemd in zijn Berlijnse dagboeken. Regen zou pas vijf jaar later als Der Mensch erscheint im Holozän verschijnen. Het interessantste Spätwerk van Frisch is evenwel het sterk autobiografische Montauk. In april 1974 reist Frisch voor enkele lezingen naar de Verenigde Staten. Zijn Amerikaanse uitgeefster stelt hem voor aan de veel jongere Alice Locke-Carey, die hem als gids begeleidt. Ondanks de taalbarrière, het leeftijdsverschil en hun verschillende interesses groeien de twee naar elkaar toe. Hoogtepunt wordt een idyllisch weekend in het plaatsje Montauk op Long Island (bekend om zijn, jawel, iconische vuurtoren). Voor het hoofdpersonage wordt deze kortstondige ontmoeting aanleiding om in een voor Frisch uiterst spaarzame stijl zijn leven te overschouwen. Montauk wordt zo de bezinning van een ouder wordende schrijver – een beetje aan Philip Roth herinnerend - op zoek naar de eigen complexe identiteit; een als vertelling verpakte beschouwing over de liefde, over vreugde, genot en pijn, over eenzaamheid, hoogmoed en afgunst, en tenslotte ook over de dood. Sommige fragmenten uit het meesterlijke Montauk zijn haast letterlijk weggeplukt uit zijn Berlijnse dagboeken. Beide werken zijn bij wijlen een blauwdruk van elkaar. Wie Aus dem Berliner Journal als het verslag van een oudere auteur met een schrijversblok leest, vindt in Montauk de creatieve opheffing van deze in zijn dagboeken beschreven crisis. Wie beide teksten meteen na elkaar leest, zal merken dat Berlijn en Montauk zowaar af en toe onderling verwisselbaar zijn. Op die manier wordt Aus dem Berliner Journal het nieuwe beginpunt van een schrijver die zich met Montauk en Der Mensch erscheint im Holozän nog één keer heruitvindt en twee meesterwerken uit de naoorlogse Duitstalige literatuur aflevert.

©Wim Michiel 

 

In januari verschijnt het Berlijn nummer van Deus Ex Machina met bijdragen van o.m.Berlijn-kenners Jeroen Kuypers Piet De Moor, Huub Beurskens Dolores Thijs , Bodo Morshäuser, Jorg van Caulil (over voetbal ten tijde van de Muur) en vele vele anderen.